Neanderthaler overleeft de tandarts
Reconstructie van Neanderthalers bij een grot, door de beroemde Tsjechische paleo-artiest Zdeněk Burian. Homo neanderthalensis werd afgebeeld als een brute ‘aapachtige’ mens die minder ontwikkeld en dierlijker was dan wij, de verstandige mens, Homo sapiens. © Z. Burian in Prehistoric Man, 1960.
Prehistoric Man was na het beroemde Keienboek over zwerfstenen in Groningen en Drente, één van de eerste boeken die ik van mijn zakgeld kocht bij de uitgeverij Jena in Oost-Duistland. Die boeken waren goedkoop. Ik hoefde er minder lang voor te sparen. De tientallen paginagrote reconstructies van het leven in de oertijd brachten je naar lang vervlogen tijden. Ik smulde ervan.
Passend in de 19de eeuwse tijdgeest, werden de Neanderthalers vooral beschouwd als domme, primitieve bruten die in grotten leefden
In die jaren was de afstamming van de mens in christelijke kringen nog steeds een omstreden onderwerp. Een verwantschap met Chimp de chimpansee of Bo de Bonobo die minder geneigd is tot geweld dan een chimpansee, maar wel een uitbundiger seksleven had, was onacceptabel. De eerste resten van de Neanderthaler, een uitgestorven mensensoort, werden in 1856 toevallig ontdekt in een grot in het Neanderthal vlak bij Düsseldorf in Duitsland. Passend in de 19de eeuwse tijdgeest, werden de Neanderthalers vooral beschouwd als domme, primitieve bruten die in grotten leefden, zoals de Grot van Spy in de Ardennen en de Neanderthalersite Veldwezelt in Limburg.
Van aapmens naar de man in de supermarkt
De Neanderthalers waren ijstijdmensen die ruim 350.000 jaar in Europa en Azië leefden. Met hun brede gedrongen gestalte waren ze uitstekend aangepast aan het wisselende koude klimaat van toen. In de verbeelding van Zdeněk Burian (1905–1981) zwierven deze primitieve aapmensen in kleine groepen door het kale landschap aan de voet van de Noord-Europese-Aziatische ijskap. Ze lokten wolharige neushoorns en mammoeten in met takken bedekte kuilen, om ze vervolgens met speren te doden. Ze maakten vuurtjes om het vlees te bakken en om hun pijlen van vuurstenen punten te voorzien. En, zoals uit een opgraving in de Iraakse Shanidar-grot bleek, begroeven ze een kind in een ‘bloemengraf’. Dat gaf de indruk dat deze aapmensen heel wat empathischer waren dan men aannam.
Die sterk door ons gekleurde visie is in de afgelopen decennia behoorlijk veranderd. Modern wetenschappelijk onderzoek, waaronder genetisch onderzoek dat tot opzienbarende ontdekkingen leidde. Familiebanden werden blootgelegd. Bruiden werden uit andere groepen gehaald, waardoor alle niet-Afrikanen nog 1-4% genetisch materiaal van de Neanderthaler heeft. Modern onderzoek laat zien dat deze ‘aapmensen’ evenals wij, kunst maakten, het vuur beheersten en voor elkaar en ouderen zorgden, enz. In de supermarkt zouden ze niet opvallen.
Sinds kort weten we zelfs dat ze, evenals wij, naar de tandarts gingen! Dat blijkt uit het onderzoek van één Neanderthalerkies. Hij werd circa 59.000 geleden in de Chagyrskaya grot, in Zuid-Siberië behandeld door, jawel, een tandarts. Blijkbaar was er toen ook al een tandartsentekort, want deze vondst is uniek.
Bij de tandarts
Eén op de vier Vlamingen is bang voor de tandarts. Die angst komt iets vaker voor bij vrouwen en heeft vooral te maken met de angst voor de boor, de verdoving of het controleverlies. Ondanks de grote verbeteringen en vergaande specialisatie in de tandheelkunde, slaat bij veel mensen hun verbeelding op hol bij het horen van de diamantboor. Met tot 400.000 omwentelingen per minuut, doorboort die de oppervlakte van jouw tand of kies, om je te verlossen van die vreselijke kiespijn. Het is dus even doorbijten. De verlammende tandartsangst is vaak het gevolg van een vervelende ervaring of dramatische verhalen van ouders of anderen. Van de rekening kun je ook schrikken.
Chagyrskaya grot, in Zuid-Siberië (links); de circa 59.000 jaar oude behandelde kies (midden) en het tandartsengereedschap (rechts). © Zubova et al., 2026, PLOS One, CC-BY 4.0.
Dat Neanderthalers kiespijn kunnen hebben ligt voor de hand, omdat allerlei dieren daar last van kunnen hebben. Cariës of tandbederf is de meest voorkomende infectieziekte in de wereld. Heel bijzonder is dat men nu één kies heeft gevonden, waarin met stenen handwerktuigen, een gat is geboord om de patiënt van zijn of haar kiespijn te verlossen. Dat gat strekt zich uit van het kauwoppervlak van de kies tot aan de onderkant van de pulpakamer, waarde zenuw zit. Uit gedetailleerd microscopisch en chemisch onderzoek blijkt dat dit gat met opzet werd gemaakt met twee verschillende soorten stenen werktuigen, tijdens het leven van de patiënt.
Tegenwoordig duurt, onder verdoving, een wortelkanaalbehandeling bij de tandarts gemiddeld 30 minuten tot 2 uur. Dat hangt af van de complexiteit van de tand of kies. Prettig is het niet, maar hoe zou het onze Neanderthaler zijn vergaan die deze behandeling zonder verdoving moest ondergaan? Het is niet duidelijk hoeveel mannen er nodig waren om de patiënt rustig te houden. Kiespijn ontstaat omdat een kies een gesloten doos is, waarin door een ontsteking druk ontstaat die de kiespijn veroorzaakt. De Neanderthalers begrepen dit blijkbaar, want ze maakten een gat in de kies om de druk en daarmee de pijn, te verlichten. Maar hoe doe je dat als er geen diamantboor is?
Zij gebruikten, zoals dat in de steentijd de gewoonte was, verfijnde stenen werktuigen van jaspis dat in de nabijgelegen rivier werd gevonden. Beschadiging (schaaf- en rotatiesporen) van de kies wijzen hierop. De onderzoekers hebben de behandeling nagebootst in het laboratorium. Hiervoor gebruikten ze drie kiezen van de mens; twee prehistorische en één moderne kies. Met dergelijke stenen werktuigen zou de behandeling ongeveer 2 uur duren. Het was lastig om te voorkomen dat de kiezen in deze experimenten zouden barsten, wat er op wijst dat de Neanderthaler ervaring had met deze cariës behandeling. Vermoedelijk was hij of zij een sjamaan. In elk geval was de pijn verholpen en kon de patiënt weer een mammoetbiefstuk eten.
De nog steeds gangbare uitdrukking "je bent een Neanderthaler" om aan te geven dat iemand onbeschaafd, primitief, lomp of dom is, berust op een volstrekt onbegrip van onze verre neef
De behandeling op zich wijst er ook op dat Neanderthalers helemaal geen domme bruten waren. Het waren, evenals wij, intelligente mensen die zich goed aanpasten aan verschillende omstandigheden en aan het deels bewonen van grotten. De nog steeds gangbare uitdrukking "je bent een neanderthaler" om aan te geven dat iemand onbeschaafd, primitief, lomp of dom is, berust op een volstrekt onbegrip van onze verre neef. Dat neemt uiteraard niet weg dat er tegenwoordig weer premiers en presidenten zijn, waarop die uitdrukking goed van toepassing is.