De laatste tijd lagen de ziekenfondsen danig onder vuur. Door - vaak foute – beweringen en negatieve framing in de pers, horen we al eens waaien ‘Hebben we de ziekenfondsen wel nodig?’.
Voor S-Plus is afbouwen van solidariteit echter geen optie. Verbeteringen aan het systeem zijn welkom, maar mogen nooit ten koste gaan van de mensen. De zorg moet betaalbaar en toegankelijk blijven voor iedereen.
Geen ziekenfondsen?
Een ziekteverzekering zonder ziekenfondsen? Dat kan uiteraard. Maar roep daar niet te hard op. Wie pleit voor een ziekteverzekering zonder ziekenfondsen, vergeet dat we in België bewust gekozen hebben voor een solidair verzekeringssysteem. In dat model dragen we samen de kosten, maken we afspraken over prijzen en sluiten we niemand uit — ongeacht leeftijd of gezondheidstoestand. Het alternatief is een systeem gebaseerd op ‘ieder voor zich’. Daar spelen private verzekeraars een grotere rol, met als risico dat mensen geweigerd worden op basis van hun medische voorgeschiedenis. Bovendien draait zo’n systeem in de eerste plaats rond winst.
Ziekenfondsen zijn net ontstaan vanuit solidariteit. Iedereen betaalt mee, en iedereen kan op hulp rekenen wanneer dat nodig is. In tegenstelling tot private verzekeraars zijn ze niet winstgedreven. Ze beschermen een sociaal model van gezondheidszorg, waarin toegankelijkheid centraal staat. Als de rol van ziekenfondsen wordt afgebouwd, ontstaat er automatisch meer ruimte voor private verzekeringen. Dat kan de solidariteit onder druk zetten en het systeem minder toegankelijk maken voor kwetsbare groepen.
Vergeet niet dat we in België kozen voor een solidair verzekeringssysteem waar we samen de kosten dragen, prijsafspraken maken en niemand uitsluiten
Het ontstaan van de ziekenfondsen
Het recht op betaalbare en toegankelijke gezondheidszorg kwam er niet vanzelf, maar na jaren van sociale strijd en politieke inzet. Het doel was duidelijk: gezondheidszorg voor iedereen. Al in de 19de eeuw ontstonden er lokale kassen voor ‘onderlinge bijstand’, vaak per beroepsgroep zoals mijnwerkers of textielarbeiders. Leden betaalden vrijwillig en kregen een beperkte steun bij ziekte, invaliditeit of overlijden. In het begin van de 20ste eeuw groeiden deze kleine initiatieven uit tot grotere, gestructureerde ziekenfondsen.
De verplichte ziekteverzekering
Na de Tweede Wereldoorlog werd de basis gelegd voor de sociale zekerheid zoals we die vandaag kennen. Minister Achiel Van Acker voerde een verplichte ziekte- en invaliditeitsverzekering in. De ziekenfondsen kregen daarin een centrale rol. Sindsdien is het systeem verder uitgebouwd tot een model gebaseerd op solidariteit, waardoor iedereen in België kan rekenen op kwaliteitsvolle en betaalbare zorg.
Ziekenfondsen en hun maatschappelijke rol
Dit uniek systeem wordt in vraag gesteld. Ziekenfondsen doen vandaag inderdaad niet enkel de terugbetaling van medische kosten of de betaling van ziekte- en invaliditeitsuitkeringen. Ze doen veel meer. Er worden preventiecampagnes rond gezondheid opgezet, ze doen aan begeleiding bij ziekte of re-integratie naar werk, bieden psychosociale ondersteuning, en stimuleren gezondheid en welzijn via extra voordelen zoals sport en ontspanning. Ze dragen bij aan gezondheid in brede zin. Als je hun rol beperkt, valt een stuk van die preventie en begeleiding mogelijk weg.
Dicht bij de mensen
Ziekenfondsen staan dicht bij de burger en vervullen een belangrijke rol als tussenpersoon. Lokale medewerkers helpen mensen met administratie, terugbetalingen en aanvragen voor zorgbudgetten of invaliditeitsuitkeringen. De vraag is of een centrale overheidsinstelling diezelfde persoonlijke ondersteuning kan bieden, met evenveel nabijheid en betrokkenheid. Vooral kwetsbare groepen zoals ouderen, chronisch zieken en mensen met beperkte digitale vaardigheden dreigen anders uit de boot te vallen.
De ziekenfondsen zorgen ervoor dat gezondheidszorg toegankelijk is voor iedereen
Belangrijke middenveldspeler
Ziekenfondsen krijgen vaak de kritiek dat ze te veel macht hebben, de keuzevrijheid beperken, te duur zijn en inefficiënt werken. Zonder ziekenfondsen zou die macht echter net geconcentreerd worden bij 1 centrale overheid. Dat brengt risico’s mee op het vlak van controle. Ziekenfondsen vormen vandaag een belangrijk tegengewicht: ze controleren facturen en uitgaven, signaleren misbruik en verdedigen de belangen van patiënten. Ook het argument over beperkte keuzevrijheid houdt weinig stand. De basisverzekering is overal gelijk, maar mensen kunnen wel kiezen tussen verschillende ziekenfondsen met elk hun eigen accenten, diensten en achtergrond. Net dat zorgt voor keuzevrijheid binnen een solidair systeem, zonder dat alles door 1 staatsinstelling wordt bepaald. Verzuiling speelt daarbij een rol, maar biedt tegelijk net pluralisme en keuzemogelijkheden.
De administratiekosten van ziekenfondsen zijn al relatief laag en werden in het verleden sterk teruggedrongen. Er is bovendien geen bewijs dat het afschaffen ervan automatisch goedkoper zou zijn. In een volledig gecentraliseerd systeem kunnen de kosten zelfs hoger oplopen. Daar komt nog bij dat ziekenfondsen beschikken over decennialange ervaring en diepgaande kennis van regelgeving en patiëntsituaties. Die expertise vervangen door een nieuwe overheidsdienst is risicovol en kan net tot extra inefficiëntie leiden. Zo’n hervorming dreigt duurder en chaotischer te worden dan het huidige systeem verder te verbeteren.
Ook op het vlak van digitalisering is de vooruitgang de voorbije jaren aanzienlijk, en doen ziekenfondsen het pakweg beter dan verschillende overheidsdiensten.
Afbouwen van solidariteit geen optie
De conclusie is duidelijk: ziekenfondsen zijn geen overbodige tussenlaag, maar een essentiële speler die de zorg menselijker, toegankelijker en socialer maakt. Ziekenfondsen blijven nodig in de strijd tegen sociale ongelijkheid. Als verdedigers van patiëntenrechten moeten ze blijven informeren, adviseren, begeleiden en beschermen.
Ook bij S-Plus willen we dat ieder een gezond en gelukkig oud(er) kan worden.
Dit is een artikel uit S-Plus Mag juli - augustus - september 2026. Lees hier nog meer artikels.